GEETA CHAPTER 12, STANZAS 3,4 @ 5

GEETA CHAPTER  12, STANZAS 3,4 & 5

TEXT :
ये त्व्क्षरंनिर्देष्यंव्यक्तं पर्युपासते |
सर्वत्रगमचिन्त्यम्  कूतस्थंचलम् ध्रुवम् ||12:3||

Word to word translation 
ये  ( those ) तु ( but ) अक्षरम् ( imperishable ) अनिर्देश्यम् (undefinable )
अव्यक्तम्  ( unmanifetsed ) पर्युपासते  ( worship ) सर्वत्रगम्  ( omnipresent ) 
अचिन्त्यम् ( beyond thought ) च (also ) कूटस्थम्  ( deep rooted ) 
]अचलम्  ( immobile) ध्रुवम् ( constant )

TEXT
संनियम्येन्द्रियग्रामं   सर्वत्र  |
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ||12:4||

Word to word translation 
संनियम्य ( controlled ) इन्द्रियग्राम्  ( assembly of body organs )
सर्वत्र ( every where )  समबुध्हयः ( equal thinking ) ते ( they )
प्राप्नुवन्ति ( cone to ) माम् एव  ( me only )
सर्वभूतहिते रताः ( compassionately engaged with welfare of every being )

TEXT 
क्लेषोःधिकतर्स्तेषांमव्यकतासक्तचेतसाम् |
अव्यक्त हि गतिर्दुखः देहवद्भिरवाप्यते ||12:5 ||

Word to word translation 
क्लेषः ( hard  ) अधिकतरः ( more ) तेषाम् ( for them ) 
अव्यक्तः  ( unexpressed ) असक्तचेतसाम् ( unattached minded ) |
अव्यक्त (unexpressed ) हि (only ) गति: ( route ) दुखः  ( pain ) 
देहवद्भििः  ( the body conscious ) अवाप्यते  ( beyond reach  )

Commentary :"

For sake of continuity these three stanzas are better addressed together. Very first stanza Arjuna has identified two type of Yogi , one who are devoted to the Lord as manifested and others who meditate on the formless absolute . The :Lord in second stanza has not made any choice but explained three qualifications to be the best seeker like ushering into him the mind, extreme faith, constant worship. These qualities can be applied to both.

Next three stanzas are like caution to those who choose the meditative option of formless.
3) Two words used in the first stanzas " अक्षरम " and " अव्यक्तम " is expanded in greater detail . Few more words are added further like "  अनिर्देश्यमं " one which can not be pointed out , " सर्वत्रगंम " present everywhere , " अचिन्यम " inconceivable , " कूटस्थं " like a mold for casting , "अचलम " immovable, " ध्रुवम " constant . This is typical denial style called as " व्यतिरेक " using denial like not this, not this. The seeker is expected to fathom the fact something remains after each and every denial.

4) After having identified what is to be meditated upon, the Lord is listing pre-qualification to set on this path. i) Getting all body organs under control,  ii) equanimity of intellect every where and iii) engaged in the welfare of every creature. The result is declared that such seeker will attain me only.
The practical part for control over organs can take lots of rules and regulations can be derived from this like practice of fasting, celibacy , denial of sentient pleasures and so on. Also needed in purification of inside which comes from holding same dispassionate and detached view for all people and occasions . Not to be excited by gain nor to be depressed by the loss . In spite  such of dispassion and detachment the seeker is expected to be actively engaged in the welfare of the world around him and not run away from the world and duties .

5.  The lord acknowledges manifold hardships and pain as compared to other who worship on the manifested form. This happens because the body identification is very difficult to do away with. Difficult of not impossible to meditate using the body organs and yest deny them as unreal.

GEETA : CHAPTER 12 :2

मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते |

श्रधया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ||2||

Prose :

ये मयि मन आवेश्य नित्ययुक्ता श्रधया परया उपेता मां उपासते ते युक्ततमा मे मताः |

Translation : 

Those who have brought their mind unto me and joined ot with me in extreme faith and constantly  worship me are the best in my opinion.

Commentary :

The Lord has answered here thew query of Arjuna raised in first stanza. The query who are better between those (1) who worship your form with total devotion or (2) those who concentrate upon your formless and non-manifested existance ?
Through out the Geeta The Lord has dialogue in human form of Krishna with Arjuna . Every where he has used expressions like "me " , "mine" etc. If we take it as a another individual then it refers to one character of Mahabharata. Multi facet character undoubtedly.Huge passages are devoted to his pranks as kid, his romance with Gopikas as youth, a flute player,  king, a statesman, a friend, a philosopher, a guide and what not.
The Geeta is in form of a dialogue so expression like You, yours and me, mine are unavoidable. Even the Varkari cult talksघरी about हरि  or पाण्डुरङ्ग as  a statue or idol but draws far larger meaning of the reality often refered to as " BRAHMAN " This is evident from compositions like " परब्रह्म निष्काम तो हा गवलिया घरी  ". In the same spirit when ever the Lord uses the terms like me or mine it has reference to " ब्रह्मन् ". In the elevanth chapter the Lord had given a glimpse of his omni presence which frightened Arjua who found and asked to resume pleasant human form. So multiple interpretations are possible from this stanza. In fact different interpretations have given rise to theories like अद्वैत वाद , विशिष्ट अद्वैत वाद , द्वैत वाद and so on and tradition of multiple interpretation continues. The fun is that every ine sincerely believes in his own interpretation. People have argued on the interpretation but never was a doubt raised on the sincerity of purpose. The Geeta has that remarkable resilience.
So depending upon how you take Me and Mine literally or spiritually, this particular stanza has scope to take ot as you like. The Lord has no objection !!! Not so with next three stanzas which hammer up on the difficulties to be faced by Formless contemplation.

Study Group : Geeta : Chapter 12 part 1

अभ्यास वर्ग  गीता अध्याय १२. श्लोक १
अर्जुन उवाच
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते |
ये चप्य्क्षर्म्व्यक्त्म् तेषां के योगवित्तमाः ||12:1||

The  stanza comes from the mouth of Arjuna in question form. To understand the logic behind question one must refer to back chapters. The word thus ( एवं ) also indicates the link . The eleventh chapter ends with four stanzas coming from the Lord. They come after fulfilling the request of Arjuna to the Lord to fall back to normal gentle form ( सौम्य रूप ) with which Arjuna is comfortable. While 11th chapter shows the Lord in extreme harsh form (  उग्र रूप ) showing omnipresence of him covering both the time and space. It was too much to sustain and so came the request. 

The Lord explained in last 4 stanzas of last chapter that even if the harsh form is desired by Gods and Rishis, it cannot be fathomed by normal eyes. Arjuna could get a glimpse only when The Lord granted him special vision. It clearly indicates things happen only when the Lord wishes them to happen. To save devottees like Atjuna from possible disappointment, The Lord assures assures that same vision can bt obtained by incessant devotion of him in Gentle form ( सौम्य रूप ).  Arjuna immediately noticed two paths to achieve the Lord. That prompted him to ask the question the traveler of which path is the best way for the union ? ( योगवित्तमाः )   The prefix वि accepts both as good but distinguishes between the good and exceptionally good.

It reminds an example ( दृष्टांत ) set by Sant Gyaneshwar. He has said supposing a traveler takes night halt on top of the hill, he will see many ways to go down from the hill in the morning with breaking of sunlight.  He cant take all the ways but has to choose which is the best. Arjuna is lucky that he has guide like The Lord and ask which is the best.

Ir also tells us the possibility of different paths to achieve same target. 

The Lord will proceed to answer his question from 2nd stanza onwards.

श्रीगणेशजी

श्रीगणेशजी हासत , गावत , नाचत , दौड़त आये || धृ || 

रिद्धि सिद्धि गण सहित आनंद मंगल गाये || १  || 

हरसाल इंतज़ार करत आंखोमे आस लगाये || २ || 

वादे मुरादे सपने अपने सफल पुरे हो जाये  || ३  || 

सकल कला सबन विद्या जो चाहे मनसे पाये || ४ || 

शुद्धः आद्य शुद्धः मध्य सफल कार्य कराये  || ५  || 

श्रीगणेशजी हासत , गावत , नाचत , दौड़त आये || धृ || 

राग झिंझोटी 

पदवी विद्यापीठाची आणि लोकपीठाची

निमित्त होते राजर्षी शाहु महाराज  ह्याच्या विषयी लेख वाचण्याचे. शिवाजी हि एकमेव ऐतिहासिक व्यक्ती की ज्याच्या मागे आणि पुढे पदव्या चालत आल्या आहेत. . छत्रपति शिवाजी महाराज  ! राज्याभिषेक प्रसंगी गोब्राह्मण प्रतिपालक क्षत्रिय  कुलवंतस अशी बरीच बिरुदावली होती पण छत्रपति मागे आणि महा'राज पुढे एवढेच शेकडो वर्षे टिकून आहेत. त्या शिवाजी  महाराजांचे वंशज  राजर्षी . हि राजर्षी  पदवी वेदकालीन आहे. गीतेमध्ये जनकादि राजांच्या साठी ती यापारलेली आहे. ब्रह्मर्षी व राजर्षी असा जोडीने उल्लेख येतो. राजर्षी ऋषितुल्य राजासाठी आणि ब्रह्मर्षी ऋषितुल्य ब्राह्मणांसाठी वापरल्या जातात. हि पदवी शाहूमहाराजांसाठी आधुनिक काळात वापरली गेली हि फार मोठी गोष्ट आहे.

काहींना पदवीधर असण्याचा अभिमान असतो. व्दि पदवीधर अधिक अभिमानी असतात. काहीजणांना पदव्यांची लांबलचक माळ अतिप्रिय असते . महाराष्ट्राचे एक माजी मंत्री इतक्या पदव्या ( त्यात अनेक डॉक्टरेट्स पण  आल्या ) इतक्या विद्यापीठातल्या धारण करून  होते की तो सर्व तपशील एका विजिटिंग कार्डावर मावत नसे . आज फक्त माजी मंत्री एवढीच ओळख बाकी आहे.काळाच्या कसोटीवर कुठल्या पदव्या टिकतात आणि कुठल्या विस्मृतीमध्ये जातात हे तपासले तर  लक्षात येते कि लोकांनी प्रेम आणि आदराने दिलेल्या पदव्या टिकून राहतात. स्वतः धारण केलेल्या , कुण्या व्यक्ती किंवा विद्यापीठाने दिलेल्या पदव्या कालांतराने विस्मृतीत जातात. त्या पदव्या फारतर त्या माणसाला त्याच्या आयुष्याइतकी आणि इतकीच साथ देतात . ( रँग्लर परांजपे असे काही अपवाद सोडून ). बऱ्याच पदव्या नोकरी संपादन उद्देशाने मिळवल्या असतात . प्रत्यक्ष कामाचा आणि  पदवीच्या विषयाचा संबंध असतोच असे नाही. ज्ञान  सम्पादन हा उद्देश क्वचितच दिसतो. त्या पदव्या कर्तृत्वाशी निगडित असतातच  असे आढळत नाही .

त्या उलट लोकपीठातून आलेल्या पदव्या . त्या मागून मिळत नाहीत पण आयुष्य संपल्यावरही जात नाहीत.

लोकमान्य हि पदवी टिळकांचीच बापुजी  अणे ह्यासारखे अन्य लोकमान्य नव्हते असे नाही पण लोकमान्य म्हटल्यावर टिळक म्हणायची जरूर नाही असे  एकमेव लोकमान्य म्हणजे बाळ गंगाधर टिळक हेच फक्त.

महात्मा हि पदवी गांधीजींचीच आठवण करून देतात. त्याच्या आधी कुणी महात्मा नव्हते असे नाही. महाभारतात विदुराला महात्मा संबोधिले आहे. गांधीजींचे समकालीन म्हणता येतील असे ज्योतिबा फुलेसुद्धा महात्मा नावाने पारिचीत होते .. पण आजच्या घडीला महात्मा म्हणॆ मोहनदास करमचंद गांधी हीच व्यक्ती डोळ्यापुढं येते.
.
पंडित असंख्य आहेत. काही नावाचे आहेत तर काही जातीचे  आहेत. कोणी स्वतःच स्वतःला पंडित  ठरवून टाकले आहे. काहींना लोकांनी उपहासाने पंडित म्हटलेआहे . तथापि पंडित नंतर काही म्हटले नाही तर ते जवाहरलाल नेहरू हेच समजले जातात.

गंधर्व अनेक आहेत. छोटा असो वा सवाई, कुमार अशी वा नुतन , कितीही प्रसिद्ध आणि गुणी असोत पण हि पदवी सर्वार्थाने सजवली  ती बालगंधर्वानी. नुसते गंधर्व म्हटले कि ते बालगंधर्वच . नारायणराव राजहंस हे नाव आठवत सुद्धा नाही.

 काही आपले नाव हीच पदवीरुपी बनवतात. उदाहरणार्थ   " लता . ", " ब्रॅडमन ". त्यांच्या हयातीतच प्रति लता  किंवा प्रति ब्रॅडमन तयार झाले आणि लयाला गेले.

हे नशीब गुणवंत आणि लोकप्रिय अशांनाच लाभते .त्या सर्व पदवीधरांना मानाचा मुजरा

Notation : Ghana Pandurang Ola

राग :  मियाँ मल्हार       ताल  : भजनी ठेका


 पहिले  कड़वे
             
 रे     प   |  गँ     म   रे     सा  |   रे   सा    रे   सा   |
 घ    न   |  पा     डु     रं    ग  |  ओ   ला  प्रे   म    |
                  X
 रेप    प    ध   ध   | नि   प   म   प    |

 भाS   वे   ओ  थं   | बि   ला  झ   र    | 

X

नि  ध  नि   सां  | नि  सां  सां   सां  |
झ  र   ब    र    |  स   त   आ   ला  | 
X   

नि   प   म   प  | |  ध  प  गँ   रे    |  रे   सा  ( रे  प  )
 चिं  ब   कृ   पे  |   S   ने  S   के   | ला   S  ( घ   न  )
X  


दूसरे कड़वे
 

म    प   |   नि   सा | नि   सा   |       नि   सा
दा   टु    |   नी   आ  लि   या    |    आ    स   
                X
सा   नि  |   रे    रे    रेरे   सा    |   निसा   सा
व्     र्शा  |  व्    क  रील   हा    |  खाS      स 
                X
म    प   |    नि  प    निध   नि  |  सा    सा
द   गद्ध      भू   मी    चाS     S  |  वा    स      
                 X
नि   सां  |   नि    प    ग    ग  |  मरे    सा (  रे   प )
तो   षा   |   व्     या    स   म  | नाS   स   ( घ   न )
                 X
बाकीची कड़वी दोन प्रमाणे




 

राग : जयजयवंती    ताल : तीनताल
रचना क्र. १ स्थाई :
नादान अँखिया लागी | 
सगरी  रैन हूँ तो जागी || 

अंतरा :
जबसे अंखिया लागी प्रेमसों | 

सुखकी नींद मैं त्यागी ||

राग  : जयजयवंती    ताल : तीनताल

रचना क्र. २ 
स्थाई 

मोरे मंदिर अब क्यों नहो आये | 
का ऐसी भूल भयी मोरी आली  \\

अंतरा 
प्रेमपिया की आँखिया तरस रहै  
किन सौतन बरमाये है  ||